Nieuwe genres

Hoe zou Historisch Nieuwsblad eruit zien op de iPad? U weet wel, de door Apple met veel bombarie aangekondigde opvolger van de iPhone. Het apparaat is sinds 3 april in de Verenigde Staten te koop maar uitgevers zijn al maanden aan het experimenteren met deze kruising tussen een telefoon en een laptop. Niet voor niets: ze verwachten dat de iPad, met z’n kleurenscherm, eenvoudige bediening en gelikte uiterlijk, de definitieve doorbraak zal betekenen van het elektronische lezen. Continue reading Nieuwe genres

Gelijmd verleden

Jan Romein wist het al in 1939: Meer kennis van het verleden maakt het beeld van de geschiedenis alleen maar onduidelijker. De oplossing voor dat ‘vergruisde beeld’ lag volgens hem in een theoretische benadering van het verleden. Het bewijs zou hij leveren in Op het breukvlak van twee eeuwen, een ‘integrale geschiedenis’ van Europa rond 1900. Helaas overleed de grote historicus voordat zijn magnum opus klaar was. En met het uit de mode raken van het marxisme verdween ook de aandacht voor zijn theoretische geschiedenis. Continue reading Gelijmd verleden

Kaarten met een verhaal

Cover Historisch Nieuwsblad 2010-01Het mooiste plaatje in het februari-nummer van Historisch Nieuwsblad – pak hem er gerust nog even bij – staat zonder twijfel in het stuk over Napoleon. En dan bedoel ik niet het heroïsch portret van de kleine keizer op zijn steigerende paard. Nee, het gaat om het kaartje op pagina 55, waarin Charles Joseph Minard met een paar schijnbaar eenvoudige lijnen een beeld schetst van de desastreus verlopen veldtocht naar Rusland. Continue reading Kaarten met een verhaal

NHM is hip, maar nog geen online autoriteit

‘Hoe moeilijk kan het zijn?’ moeten ze hebben gedacht, Beth Harris and Steven Zucker, beiden docent kunstgeschiedenis aan het Fashion Institute of Technology in New York. Ontevreden met de ontoegankelijke en vooral dure kunsthistorische handboeken begonnen ze in 2005 een weblog met lesstof voor hun studenten. Vijf jaar later is Smarthistory uitgegroeid tot een prachtig vormgegeven en helder ontsloten overzicht van de Westerse kunstgeschiedenis, vol leerzame teksten, afbeeldingen en video’s. Via Flickr kunnen bezoekers zelf foto’s toevoegen aan de virtuele tentoonstelling. Continue reading NHM is hip, maar nog geen online autoriteit

Übernostalgie

Poster ProvoStem Provo, ken je lachen! Het is 1 juni 1966 en de anti-autoritaire beweging van Robert Jasper Grootveld en Roel van Duijn doet mee aan de gemeenteraadsverkiezingen in Amsterdam. Meer dan dertienduizend stemmen op ‘het radikale alternatief’ bezorgen Provo’s een zetel in de raad van hun ‘magies centrum’. Het is het begin van het einde van de tegenbeweging. Nog geen jaar later is het afgelopen. Op 13 mei 1967 heffen de Provo’s zichzelf op in het Vondelpark, omgeven door een schare meelopers.
Continue reading Übernostalgie

Pelgrims

De historische vakantie is in trek. Dat blijkt niet alleen uit het in dit nummer beschreven slagveldtoerisme. Ook wandeltochten zijn in. En wat ligt er meer voor de hand dan het volgen van eeuwenoude pelgrimsroutes?

Nepal, Costa Rica, Zuid-Afrika – het moet steeds verder, duurder en exotischer, lijkt het wel. Volgens de wetten van de dialectiek is er ook een tegenbeweging: weg van de toeristische industrie, tijd voor onthaasting. Ofwel: back to basics, zoals beeldend kunstenaar Alexander schrijft op zijn Officieuze Nederlandse Pelgrims Pagina.

Alexander liep in vier maanden van Amsterdam naar Santiago de Compostela, een van de bekendste bedevaartsoorden van de wereld. Sindsdien is hij verknocht aan de pelgrimage. Zijn website is een combinatie van praktische tips en historische achtergronden bij de Camino, zoals de bedevaartstocht naar Santiago wordt genoemd.

Die Camino is volgens Alexander al veel ouder dan het christendom. De symbolen van de pelgrim – de jakobsschelp en het zwaardkruis – duiden op een voor-christelijke vruchtbaarheidscultus. Maar veruit de meeste pelgrims die de stad door de eeuwen heen bezochten deden dat ter ere van de apostel Sint-Jakobus. Deze zou in Spanje hebben gepreekt. Terug in het Heilige Land werd hij door Herodes Agrippa onthoofd. Om zijn gebeente tegen plundering door islamieten te beschermen, brachten de christenen het terug naar Spanje. In de negende eeuw werd ter zijner eer en glorie een kathedraal gebouwd in Compostela.

Alexander is niet de enige die zijn hart aan de Camino heeft verloren. Een korte zoektocht op het web leert dat steeds meer Nederlanders te voet of per fiets de weg naar Compostela zoeken. Zelfs de ANWB besteedt er op zijn website aandacht aan. Veel van die moderne pelgrims doen op een eigen homepage verslag van hun tocht. Een al wat ouder, maar mooi voorbeeld is de website Herman’s way. Zeer uitgebreid is ook Camino a Santiago. Naast een verslag van zijn eigen bedevaart biedt de Amerikaan Michel Besson een uitputtend overzicht van websites, boeken en muziek over de Camino. Wie verder wil dan Santiago, kan zijn licht opsteken op Pilgrims Progress, waar onder meer informatie te vinden is over pelgrimages naar Noord- en Zuid-Amerika.

Wie niet zo nodig ver weg hoeft, kan gewoon in eigen land langs ‘s Heren wegen struinen. Je zou het misschien niet zeggen, maar ook in Nederland struikel je over de bedevaartsoorden. Die zijn letterlijke en figuurlijk in kaart gebracht door het Meertens Instituut.

Inderdaad: Het Bureau van Voskuil. Maar van het stoffige imago van de voormalige bureaus voor dialectologie, volkskunde en naamkunde is weinig meer over. Het instituut is niet alleen verhuisd naar een modern kantoorgebouw aan de rand van Amsterdam, het is ook erg modern in de presentatie van zijn collecties. Op de website van het instituut worden in rap tempo al die kaartsystemen waaraan Voskuil c.s. jaren hebben gewerkt elektronisch ontsloten. Eerder waren al namen, volksverhalen en feesten aan de beurt. Nu dus ook de bedevaartsoorden.

En dat zijn er nogal wat: 642 zitten er in het systeem. En elk van die bedevaartsoorden is van voor naar achter en van onder tot boven beschreven: Onze-Lieve-Vrouw met de Inktpot in Aardenburg, de Heilige Non van Oirschot, de moedermelk van Maria gevat in een beeld in Staveren, en de Zwarte Christus van Wyck. Daar hoef je dus helemaal niet voor naar verre vreemde landen. En als in de loop van dit jaar ook de afbeeldingen aan de databank worden toegevoegd, hoef je er niet eens meer de deur voor uit.

Overigens, voor wie dan toch de site van het Meertens Instituut bezoekt: vergeet niet even te klikken op de prachtige fotoserie van het oude gebouw. Een genot voor de liefhebber van Voskuil!

Complottheorieën

Condoleances, scheldpartijen, virtuele huilbuien – na de moord op Pim Fortuyn lieten internetgebruikers hun emoties massaal de vrije loop. Na de verbijstering kwamen de speculaties, met de complottheorieën rond de moord op Kennedy als nuttig voorbeeld.

Internet is een goudmijn voor de historicus van de toekomst. Niet dat de actualiteit er accuraat wordt gedocumenteerd. Integendeel, het web is een vat vol halve waarheden en hele leugens. Maar wie over een jaar of honderd wil weten hoe de vox populi anno 2002 klonk, duikt in de onuitputtelijke archieven van on line discussieplatforms.

Neem de nieuwsgroep nl.politiek. Van minuut tot minuut zijn de reacties op de moord op Fortuyn te volgen. Binnen een uur had de digitale discussie de stadia doorgemaakt waarvoor analoog Nederland een week nodig had. Ongeloof, woede, verkettering van de ‘linkse Kerk’, heiligverklaring en uiteindelijk mythologisering.

Nog voordat officieel bekend was dat Fortuyn de aanslag niet had overleefd, was de eerste vergelijking met de moord op John F. Kennedy een feit. Twee weken later wemelde het van de samenzweringen. Van de BVD tot de CIA, van Al Qaida, tot een Gideonsbende binnen de LPF – alle kregen de dood van Fortuyn in de schoenen geschoven.

Nu is het web natuurlijk het medium bij uitstek voor complottheorieën. De vergelijking met Kennedy komt niet uit de lucht vallen. Ontelbaar is het aantal websites over de moord op JFK. Via Yahoo zijn de populairste snel gevonden. Sommige theorieën zitten zo goed in elkaar dat je je als bezoeker makkelijk laat meeslepen. Wie houdt er niet van thrillers?

Eerst maar even de officiële versie, zoals verwoord door de commissie-Warren in opdracht van president Johnson. Het rapport van deze commissie is integraal te lezen op de website van The National Archives and Records Administration. Conclusies: de aanslag op Kennedy was het werk van Lee Harvey Oswald, en van hem alleen. Op weg naar de gevangenis werd Oswald neergeschoten door Jack Ruby. Ook dat was eenmansactie. De commissie vond niet het geringste spoor van een samenzwering of enige andere subversieve actie.

Nee, dan The Real History Archives. Artikel na artikel op deze website moet bewijzen dat de moord op JFK het werk was van de CIA. Bovendien wordt de ware toedracht tot op de dag van vandaag in de doofpot gehouden door een complot van politici, historici en journalisten. Vooral journalisten. Die staan, zoals iedereen weet, per gros op de loonlijst van de staat. De Amerikaanse variant van de ‘demoniseringstheorie’ van de fortunisten.

En het kan nog gekker, getuige The Ten Wackiest Kennedy Assassination Theories. Een greep uit het aanbod op deze website: JFK werd per ongeluk doodgeschoten door een van zijn eigen lijfwachten, er zijn meer dan zestig verschillende Oswalds en de samenzweerders achter de moord hebben ook het aids-virus verspreid. Als klap op de vuurpijl: Kennedy zette zijn eigen dood in scène!

Maar niet alleen de kwaal, ook het medicijn is op het web te vinden. Op zijn overcomplete website gaat John McAdams de complottheorieën rond Kennedy te lijf. Behendig hanteert hij Ockhams scheermes. Systematisch snijdt hij al die kleine en grote aannames weg waarop elke theorie is gebaseerd. Uiteindelijk blijft er weinig tot niets verdachts over.

Ook de interpretatie van Oliver Stone moet eraan geloven bij McAdams. Cinematografisch mag JFK misschien een meesterwerk zijn, historisch rammelt de film aan alle kanten. Pijnlijk nauwkeurig toetst McAdams scène voor scène aan het bronnenmateriaal. Waar mogelijk zijn fragmenten te vergelijken met origineel beeldmateriaal. De Zapruder-film, de beroemdste beelden van de moord op Kennedy, ontbreekt helaas. De erven Zapruder hechten zodanig aan hun copyright dat ze al menige website hebben laten sluiten vanwege het illegaal aanbieden van de film.

Over films gesproken: de paranoia-subcultuur in de VS is ook onderwerp van de niet-onaardige thriller Conspiracy Theory. Wie zelf niet over voldoende fantasie beschikt, kan op de website bij deze film een complottheorie op maat laten maken. Geef wat trefwoorden op als ‘Pim Fortuyn’, ‘Harry Mens’, ‘Paars’, ‘verkiezingen’ en ”LPF’, en ziedaar: de samenzwering is geboren. Stuur deze vervolgens naar een willekeurige on line discussiegroep. Succes gegarandeerd!