In de discussie over het voorgenomen ‘pataverbod’ gaat het vooral over overheidsbetutteling. Maar hoe haalbaar is een verbod op fastfood in de buurt van scholen eigenlijk? Voor welke bedrijven gaat het gelden? Alleen voor snackbars en fastfood-restaurants, of ook voor lunchrooms en broodjeszaken? En wat te doen met supermarkten en hun aanbod aan snoep, chips en frisdranken?

Een andere praktische vraag is in welke straal het verbod moet gaan gelden. Volgens Poorter gaat het om “alle snackbars die op loopafstand liggen in het tijdsbestek van een kleine pauze.” Is dat 300 of 500 meter? Of willen scholieren best een kilometer lopen voor hun patatje? En om hoeveel bedrijven gaat het dan?

Bij wijze van vingeroefening in datajournalsitiek toont onderstaande interactieve kaart hoeveel bedrijven bij welke ‘loopafstand’ door de maatregel worden getroffen. De afstand kan worden aangepast met de slider onderaan de kaart. Zoom in en beweeg met de muis over een school om te zien welke bedrijven ‘te dichtbij’ liggen of vink ‘loopafstand’ aan voor een overzicht van alle gebieden waar het straks misschien verboden is te snacken.

Toch is ons dak in de ogen van de gemeente kennelijk nog niet groen genoeg. De makers van de gisteren verschenen brochure MaxDak (pdf) vonden het nodig om met behulp van photoshop ons dak te voorzien van een batterij zonnepanelen. In de journalistiek is zoiets een doodzonde, maar de overheid vindt het blijkbaar geen enkel probleem om zonder toestemming of overleg met beelden te liegen. Wat zegt dat over de betrouwbaarheid van de rest van de brochure?

Op het web circuleren verschillende filmpjes waarin de vruchten van deze experimenten zijn te zien. Vanzelfsprekend was het Amerikaanse Wired het eerst met een werkend prototype. In een demonstratie is te zien hoe lezers op de iPad (of een soortgelijke tablet) digitaal door het technologisch tijdschrift kunnen bladeren, artikelen kunnen lezen maar ook animaties en kleine filmpjes kunnen bekijken. Sports Illustrated gaat een stap verder. Bij de tablet versie van dit tijdschrift spat de actie direct van de elektronische cover.

Het kan nog mooier. Wired en Sports Illustrated blijven ondanks alle toeters en bellen dicht bij het concept tijdschrift. VIVmag was altijd al digitaal. In de tablet-versie van dit lifestyle magazine voor vrouwen is geen sprake meer van pagina’s en artikelen. De lezer bladert niet door een blad maar beweegt zich door een virtuele wereld waarin tekst, foto en video een harmonisch geheel vormen. Als je op die manier een historisch tijdschrift zou kunnen maken, hoe zou dat eruit zien?

Misschien wel zoals de website van Het Scholtenhuis. Deze site vertelt het verhaal over het hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst in Groningen aan de hand van een virtuele reconstructie van het gebouw. Via een interactieve plattegrond kunnen bezoekers dwalen over de verdiepingen, van de kelder waarin geroofde goederen werden opgeslagen via de kantoren van de SD-officieren naar de martelkamer en de zolder waar arrestanten werden opgesloten. Iedere ruimte is multimediaal aangekleed. Nagespeelde scènes brengen het ‘voorportaal van de hel’ – zoals het huis in Groningen werd genoemd – tot leven, archiefmateriaal zorgt voor verdieping. Ondanks het onderwerp is Het Scholtenhuis een lust voor oog en oor. Niet voor niets won de site eerder dit jaar de Geschiedenis Online Prijs.

Maar er zijn ook nadelen aan deze presentatie. Het loslaten van bestaande genres en het gebruik van een navigatie die afwijkt van wat mensen gewend zijn, maakt dit soort websites minder gebruiksvriendelijk. Flash, de techniek waarmee de site is gemaakt, heeft op dat vlak een slechte reputatie. Bezoekers raken de weg kwijt, het doorgronden van de site kost te veel tijd waardoor de inhoud ondergeschikt wordt aan de vorm. Dat probleem doet zich tot op zekere hoogte ook voor op TweedeWereldoorlog.nl. Dit mooie initiatief van een groot aantal musea en andere instellingen is bedoeld om een enorme rijkdom aan informatie over de oorlog te ontsluiten. Maar op sommige punten zit de fraaie vormgeving de inhoud in de weg.

Er is nog een nadeel van het rigoureus overboord zetten van bestaande formules. Het maken van een website als die over het Scholtenhuis of een interactief tijdschrift als VIVmag is erg duur. Gelukkig kunnen ook eenvoudigere versies van digitale tijdschriften gebruik maken van nieuwe genres. Op het web is momenteel veel te doen over explanimations, een niet zo’n heel mooi woord voor animaties waarin iets wordt uitgelegd. Bekende voorbeelden zijn The Crisis of Credit Visualized over het ontstaan van de kredietcrisis en Iran: a Nation of Bloggers over de invloed van nieuwe media in dat streng islamitische land. Historische voorbeelden in dezelfde stijl zijn nog moeilijk te vinden maar Visualizing empires decline is een mooi begin. Die kleurrijke animatie van de opkomst en ondergang van wereldrijken kan zo in de eerste tablet-versie van dit blad. Nu maar wachten op de Nederlandse lancering van de iPad.

(Dit artikel verscheen in Historisch Nieuwsblad van mei 2010)

Vraag het maar aan Els Kloek. Zij is projectleider van het Biografisch Portaal van Nederland, de gloednieuwe website waarop biografische informatie over meer dan 40.000 grote namen uit het vaderlands verleden is te vinden. De lancering van de site half februari kreeg ruime aandacht in de media, tot op de voorpagina van NRC-Handelsblad aan toe. In de Volkskrant blijkt waarom: “Ooit waren historici vooral geïnteresseerd in structuren. Maar de biografie is helemaal terug van weggeweest, zegt Kloek. Het Portaal bedient historici en andere geïnteresseerden in de mens achter de geschiedenis.”

Het Portaal is inderdaad een prachtig hulpmiddel voor wie op zoek is naar biografische informatie. In z’n huidige vorm is het ook niet meer dan dat: een hulpmiddel. De site is vooral een schil om een aantal reeds bestaande biografische databanken, een zoekmachine die verwijst naar informatie op andere sites. Maar de ambities reiken verder. Bij NWO is subsidie aangevraagd voor het slimmer maken van het Portaal door het toevoegen van tags. Dat zijn trefwoorden waarmee automatisch allerlei verbanden kunnen worden gelegd tussen historische personen. Met deze tags krijgt de verzameling van losse levensbeschrijvingen weer iets terug van de door Romein zo gewenste structuur.

Overigens zou Romein waarschijnlijk best begrip op kunnen brengen voor een geschiedenis verteld aan de hand van levensbeschrijvingen – deed hij dat immers niet zelf ook met zijn Erflaters van onze beschaving? Maar wat zou hij vinden van de BBC-serie waarin de geschiedenis van de mensheid uit de doeken wordt gedaan aan de hand van honderd voorwerpen? Niet op televisie, waar je de voorwerpen zou kunnen zien, maar op de radio!

In A History of the World in 100 objects bespreekt Neil MacGregor , directeur van The British Museum, iedere week een voorwerp uit de collectie van zijn museum. Variërend van een pijlpunt uit de laatste ijstijd tot een hedendaagse creditcard. De bedoeling is dat luisteraars het voorwerp tijdens de uitzending bekijken op de bijbehorende website. Daar kun je ook alle uitzendingen naluisteren. Bovendien zijn er nog veel meer objecten te vinden die iets vertellen over de geschiedenis van de mensheid. Wie wil, kan zelf voorwerpen toevoegen.

Al die honderden voorwerpen – van de steen van Rosetta tot de iPhone – zijn te ordenen naar de tijd en het gebied waarin ze gebruikt werden maar bijvoorbeeld ook naar materiaal, kleur en grootte. Dat kan via een gelikte maar eigenlijk niet heel handige driedimensionale tijdbalk maar gelukkig ook gewoon in tabellen met een aantal filters. In twee klikken verruil je alle religieuze objecten uit de zeventiende eeuw voor technologische voorwerpen uit onze tijd.

Net als de toekomstige tags op het Biografisch Portaal maken de filters op de BBC-site het mogelijk steeds wisselende verbanden aan te brengen in een grote hoeveelheid losse geschiedenissen. Het vergruisde beeld van Romein kan zo met nieuwe technieken worden gelijmd, steeds weer opnieuw en telkens in een andere vorm. Maar hoe slim de software ook is, je blijft altijd de afzonderlijke scherven zien. Dat ene, meeslepend vertelde geschiedenisverhaal, dat ligt definitief aan diggelen.

(Dit artikel verscheen in Historisch Nieuwsblad van april 2010)

Precies dat plaatje, hier niet meer dan een illustratie, is door Edward Tufte uitgeroepen tot misschien wel de beste informatieve afbeelding die ooit is getekend. En dat wil wat zeggen, want Tufte is dé internationale goeroe als het gaat om de kunst zoveel mogelijk informatie te verpakken in één enkel plaatje. En dat doet Minard: hij toont niet alleen de omvang van de slachting (van de 422.000 mannen die richting Moskou vertrokken, keerden er slechts 10.000 terug), maar hij laat ook precies zien waar en wanneer al die mannen sneuvelden en hoe erbarmelijk koud ze het daarbij moeten hebben gehad.

Heineken
Minard is een van de grondleggers van wat vandaag de dag infographics worden genoemd: plaatjes die informatie laten zien zich lastig in woorden laat beschrijven. Dat kunnen tekeningen zijn, diagrammen of grafieken. Maar ook kaarten. De mooiste en meest bijzondere in dat genre worden verzameld op de website Strange Maps. Veel daarvan zijn historisch van aard. Ook Nederland is vertegenwoordigd, met onder meer het plan van Jerôme Wenmaekers voor de inpoldering van de Waddenzee maar ook het curieuze voorstel om Europa op te delen in een flink aantal kleine landen, opgesteld door niemand minder dan Freddy Heineken.

Historische kaarten zijn ook te vinden de website van David Rumsey, een Amerikaanse liefhebber die meer dan 150.000 historische kaarten, globes en atlassen heeft verzameld. Een aanzienlijk deel daarvan is digitaal te bekijken. Het leukst is dat via Google Maps, waar je de historische tekening over de satellietfoto van vandaag kunt leggen. Pas dan besef je hoe moeilijk het moet zijn geweest om stad, land en wereld zo precies in kaart te brengen zonder moderne hulpmiddelen. Een waar huzarenstukje.

Irritant
Nederlandse kaarten komen niet voor op de Google Map van Rumsey. Niet zo erg, want wij hebben WatWasWaar, een site gevuld met duizenden historische landkaarten, luchtfoto’s en geschreven bronnen over ieder vierkante meter tussen Rottumerplaat en de Vaalserberg. Een mooi initiatief waaraan een groot aantal archieven deelneemt. Helaas is de gelikte vormgeving niet altijd even gebruiksvriendelijk; de kaarten willen nogal eens aan je muis blijven ‘plakken’. Bijzonder irritant.

Voor het neusje van de zalm in de vaderlandse cartografie verwijst WatWasWaar door naar de website van het Regionaal Archief Leiden. Daar is de Google Map van de zeventiende eeuw digitaal te bewonderen, de Toonneel des Aerdrycks, ofte Nieuwe Atlas van Willem Janszoon Blaeu. Maar het kan nog mooier. Het Groningse bedrijfje Los Digitalos is gespecialiseerd in het omzetten van platte kaarten naar drie dimensionale beelden. Al eerder brachten zij Middeleeuwse Groningen tot leven, eind vorig jaar was Leiden aan de beurt. Helaas is het filmpje niet online te bekijken. Het wordt op dvd meegeleverd met het boekje Ongekend Leiden.

Spectaculair
Maar hoe mooi ze ook zijn, die historische kaarten, ze doen allemaal onder voor de kaart van Minard. Die gaat namelijk verder dan het in beeld brengen van de route van Napoleons leger, het dalen van het kwik en de kaalslag onder de manschappen. Al die abstracte informatie samen vertelt een verhaal. Minards infographic avant la lettre verbeeldt de geschiedenis.

De Minard van onze tijd heet Hans Rosling. Deze Zweedse arts en wetenschapper ontwikkelde de Trendalyzer, een programma waarmee je statistische gegevens zichtbaar kan maken in de tijd en op een kaart. Dat klinkt saai, maar dat is het niet. Zeker niet als je het Rosling de historische reeksen zelf hoort toelichten. Zijn spectaculaire voordrachten en talloze voorbeelden zijn te vinden op Gapminder.org.

Meer mooie voorbeelden van een kaarten met een verhaal zijn natuurlijk welkom in de reacties.

Amerikaanse bejaarden kijken ruim vier uur per dag naar de televisie. Dat is een uur meer dan werklozen en bijna twee keer zoveel als jongeren tussen de 15 en de 24 jaar oud. Liefhebbers van de serie Mad Men zijn vooral te vinden in de Amerikaanse binnensteden, naar melodrama van het kaliber Last Chance Harvey kijken ze juist buiten het centrum. Waar ze ook wonen en hoe oud ze ook zijn: allemaal houden ze van The Curious Case of Benjamin Button.

Misschien niet de nuttigste informatie die er is te vinden op de website van de New York Times, maar wel de mooist verpakte. Steeds vaker presenteert de krant grote hoeveelheden gegevens in interactieve graphics. Twee bijzonder fraaie exemplaren brengen in beeld hoe de Amerikanen hun dag besteden en welke films ze het liefst kijken. Exemplarische voorbeelden hoe de journalistiek gebruik kan maken van nieuwe manieren om data te visualiseren.

Vloeibaar
Information Visualization, InfoVis voor ingewijden, mag zich verheugen in toenemende belangstelling. Ook in Nederland, zo blijkt onder meer uit recente bijdragen aan De Nieuwe Reporter. Frank Kalshoven en Martijn Bennis voorspellen de opkomst van een serieuze bedrijfstak, Remy Jon-Ming hekelt het gebrek aan kennis erover op krantenredacties en John Grimwade waarschuwt dat verkeerd gebruik een ‘heleboel schade’ kan aanrichten – al blijft onduidelijk wat die schade dan precies behelst. Wat vooral blijkt uit beide bijdragen, is hoe vloeibaar het begrip InfoVis nog is. Het beslaat een terrein van historische grafieken tot filmpjes op YouTube en wordt toegepast in vakgebieden variërend van de consultancy tot de kunsten. Voordat we iets kunnen zeggen over nut en noodzaak van InfoVis in de journalistiek, moeten we eerst afspreken waarover we het eigenlijk hebben.

Wie de genoemde bijdragen op deze site leest, merkt al snel dat er allerlei begrippen door elkaar worden gebruikt. Het gaat niet alleen over information visualization maar ook over data visualization, data-driven graphics en informatiedesign. Tik deze begrippen in bij Google en je vindt een woud aan verschillende definities. Soms overlappen ze elkaar, soms sluiten ze elkaar uit, nooit zijn ze helemaal bevredigend. Laten we de dubbele namen daarom opzij zetten en ons beperken tot de huis-tuin-en-keukenbetekenis van visualiseren: iets in beeld brengen, verbeelden. Vervolgens kunnen we een paar vragen stellen over dat beeld.

Matrix
De eerste vraag is wát we precies in beeld brengen. Dat kunnen fysieke zaken zijn die we ook echt kunnen zien (planeten, een vliegtuig, een hersencel) of die zichtbaar zouden zijn als onze ogen goed genoeg waren (een zwart gat, DNA, een foton). Maar het kan ook informatie zijn die in de normale wereld onzichtbaar is: abstracte ideeën (een concept, een proces, maar bijvoorbeeld ook een songtekst) of kwantitatieve data (eigenschappen, categorieën en bovenal cijfers).

De tweede vraag is hoe we die dingen in beeld brengen. De oudste en nog steeds meest gebruikelijke manier is het maken van een statische afbeelding: een tekening of een foto. Als we meerdere tekeningen of foto’s snel achter elkaar laten zien, spreken we over film of animatie. Met behulp van de computer kunnen we de kijker ook nog de mogelijkheid bieden het (geanimeerde) beeld te beïnvloeden. Het resultaat is een interactieve infographic of – in goed Nederlands – een interactive. Zet je het wat en hoe van een verbeelding tegen elkaar af, dan krijg je de volgende matrix:

Genres
Maar met het bepalen van de soort informatie dat we willen visualiseren en de manier waarop we dat willen doen, zijn we er nog niet. De volgende vraag is welke vorm we gebruiken. Of, in journalistieke termen, voor welk genre we kiezen. Want binnen ieder van de rode vakjes hierboven kunnen we kiezen uit talrijke genres, van eenvoudige tekeningen, grafieken en kaarten tot fraaie animaties van opengewerkte fabrieken, complexe diagrammen met meerdere variabelen en complete interactieve verhalen. En alle mogelijke combinaties daarvan.

De rijkheid aan visuele genres in de lichtere hokjes blijkt al uit de door Kalshoven en Bennis genoemde Periodic Table of Visualization Methods. Maar de werkelijke innovatie vindt plaats in de donker gekleurde vakjes. De computer kan enorme hoeveelheden, multivariabele data tegelijk in beeld te brengen. Door de kijker de mogelijkheid te bieden in te zoomen of gegevens te filteren, biedt dezelfde afbeelding tegelijkertijd overzicht en detail. Het is deze elementaire vernieuwing die InfoVis heeft verheven tot een buzzword. Het is ook op dat vlak dat de journalistiek het meest heeft te leren. Met statische afbeeldingen en animaties hebben kranten en omroepen de nodige ervaring, maar interactie wordt nog amper gebruikt.

Functies
Daarmee komen we ook op de volgende vraag: wat is eigenlijk de functie van ons beeld? Dat kan bedoeld zijn om iets te tonen, zoals een nieuw ontdekte kever of de omvang van een continent. Het kan de werking van iets uitleggen of helpen om gegevens te duiden. Maar een interactieve afbeelding kan ook dienen als interface voor het ontsluiten van een grote hoeveelheid gegevens, zoals de interactive van de New York Times over de dvd-verhuur in diverse steden. Door de kijker gericht door de informatie heen te leiden, kan een interctive ook worden gebruikt om een verhaal te vertellen.

Het andere uiterste is een afbeelding die enkel dient als illustratie. Dat kan gelden voor een eenvoudige tekening maar ook voor een een enorme hoeveelheid zeer fraai gevisualiseerde gegevens. In dat laatste geval spreken we van information aesthetics, de tot kunst verheven verbeelding van data waarvoor John Grimwade ons waarschuwt.

Experiment
De ultieme vraag is welk van de vele visuele genres het beste past bij het doel van een specifiek beeld. Daarbij geldt: vorm volgt functie. Wat willen we de kijker vertellen of laten ervaren? Moet hij of zij een dag later nog weten hoe hoog de beloning van een bepaalde topman is, of vooral dat de banken weer massaal bonussen uitdelen? Bieden we de kijker de service om zijn hypotheek te vergelijken met die van zijn buren of willen we een verhaal vertellen over de overspannen huizenmarkt? Of allebei tegelijkertijd? Hoe visualiseren we al die gegevens zo dat de gebruiker snapt hoe het werkt? Welke factoren bepalen uiteindelijk de effectiviteit van een visualisatie?

Het antwoord op die vragen moet komen van nog pril wetenschappelijk onderzoek. Maar ook uit de journalistieke praktijk. Daarom is het nodig dat journalisten experimenteren met nieuwe technieken om informatie te visualiseren. En dan vooral met de mogelijkheden die interactie biedt. Dat is niet goedkoop, schrijven Kalshoven en Bennis terecht. Maar het is bijvoorbeeld lang niet zo duur als het maken van video, terwijl je je met deze vorm van experimentele journalistiek veel meer kunt onderscheiden van de concurrentie.

Bovendien: het experiment kan klein beginnen. Redacties vergaren nu al een heleboel (kwantitatieve) informatie. Ook op het web zijn een heleboel data te vinden; alleen het CBS al biedt een online schatkamer voor cijferfetisjisten. Met eenvoudige tools als Google Gadgets, Maney Eyes en Swivel is die zonder veel moeite in beeld te brengen. Wie iets meer ambitie heeft, zet een programmeur aan het werk. Die maakt met behulp van open-source software als Protovis, Flare of Axiis in een handomdraai een interactieve grafiek waarvoor de New York Times zich niet zou hoeven schamen.

(Dit stuk verscheen ook op De Nieuwe Reporter)

Menig museum zal jaloers zijn op dit multimediale en interactieve hoogstandje. De museale wereld zoekt massaal aansluiting bij het digitale tijdperk. Ze zullen wel moeten, willen ze hun bestaansrecht niet verliezen. Volgens cultuurwetenschapper Martijn Stevens, die eind januari hoopt te promoveren op dit onderwerp, is de invloed van internet op onze maatschappij zo groot, dat musea zich zullen moeten aanpassen. Op de website van de Radboud Universiteit Nijmegen zegt hij: ‘Ik denk dat het niet anders kan. En als musea meegaan in het idee van veranderlijkheid, kan dat ook nieuwe zienswijzen opleveren en de nieuwsgierigheid van kijkers prikkelen.’ Daarbij is de vraag niet alleen hoe musea zich op het web presenteren, maar ook hoe het internet van invloed is op de presentatie in het museum.

Voorbeelden van die digitale kruisbestuiving zijn te vinden op Museum Media, een website die sinds afgelopen zomer alle technologische experimenten in museumland inventariseert. En dat zijn er veel. Een willekeurige greep: op de website van Tate Britain kunnen bezoekers selecties van de collectie bekijken (onder meer de I’m Hungover Collection) of er zelf een samenstellen. Het Powerhouse Museum in Sydney vraagt bezoekers te helpen bij het indexeren van de collectie en het MoMa in New York biedt een wifi tour voor bezoekers met een iPhone.

Maar ook de Nederlandse musea, archieven en bibliotheken zijn een flink eind op dreef met het digitaliseren van hun collecties. De volgende stap is het ontsluiten van die digitale schatkamers. Ambities genoeg, zo blijkt uit de talloze initiatieven in de online Projectenbank Digitaal Erfgoed. En allemaal even 2.0: zonder plannen voor communities, wiki’s en widgets en buzzwords als tagging, user generated content en augmented reality immers geen subsidie.

Als er één Nederlandse instelling is die aan de weg timmert op het web, is dat het Nationaal Historisch Museum. Logisch, want een eigen gebouw laat nog wel even op zich wachten. Vanwege de afwezigheid van een fysieke tempel voor de vaderlandse geschiedenis zoekt het NHM het vooral in cyberspace. Aan enthousiasme geen gebrek. In juli lanceerde het museum Jij Maakt Geschiedenis, waarop bezoekers werden uitgenodigd mee te denken over iconen uit het vaderlandse verleden.

Deed dit initiatief nog wat ouderwets aan – het is toch een soort herhaling van de verkiezing van de grootste Nederlander uit 2004 – in oktober liet het NHM zien dat het menens is met alle digitale ambities. Samen met de drie technische universiteiten organiseerde het de internationale conferentie New Museum Lab, waarin verschillende prototypen werden gepresenteerd van museale virtual reality.

Zoals elk zichzelf respecterend museum is het NHM natuurlijk ook te volgen op Twitter. En dan is er ook nog het Engelstalige blog The Museum of the Future waarop Jasper Visser, verantwoordelijk voor alle nieuwe media van het NHM, verslag doet van de totstandkoming van het nieuwe museum.

Mooie initiatieven allemaal. Maar toch voelt het alsof het Nationaal Historisch Museum een stap overslaat. Ondanks – of misschien wel dankzij – alle die hippe web 2.0 experimenten, komt het NHM online nog niet uit de verf als de autoriteit die de naam van het museum suggereert. De nadruk op participatie van bezoekers verhult het voorlopige tekort aan inhoud. Exemplarisch is het gegoochel met webadressen. Wie nationaalhistorischmuseum.nl intikt, wordt doorgelinkt naar jijmaaktgeschiedenis.nu. De agenda voor komend jaar is dan weer te vinden op innl.nl. Dat wekt verwarring: wat is nu dé site van en over het toekomstige museum? Dat is namelijk ook de site waarop je de Nederlandse geschiedenis in hoofdlijnen zou verwachten. Dat hoeft helemaal niet saai te zijn, kan ook heel multimediaal en interactief. Vraag maar aan Beth Harris and Steven Zucker.

Er is online dan ook heel wat te vinden. Veel kortebaan werk, nieuws over de top in Kopenhagen en discussie over Climategate. Maar ook prachtige voorbeelden van wat internetjournalistiek vermag: een video over de desastreuze gevolgen van de mijnbouw in de Verenigde Staten, een multimediaal dossier over de oorzaken van klimaatverandering en een interactieve documentaire die toont welke schokkende gevolgen de opwarming van de aarde heeft voor de bevolking van Bangladesh. Saillant detail: al deze producties werden gemaakt door non-gouvernementele organisaties.

Engagement
Het is een trend, ngo’s die samenwerken met media – de webdocu over Bangladesh is een project van Oxfam Novib en The Guardian – of zelf op de stoel gaan zitten van de journalist. Nieman Journalism Lab wijdt er een serie essays aan. De vraag is natuurlijk of het kwaad kan, belangenorganisaties die journalistiek bedrijven. Het politiek correcte antwoord luidt bevestigend. Professionele journalistiek kenmerkt zich door onafhankelijkheid en objectiviteit, lees er de Code van het Genootschap van Hoofdredacteuren maar op na. Hoe lovenswaardig het werk van organisaties als Greenpeace, het Wereld Natuur Fonds en Amnesty International ook is, onafhankelijk en objectief zijn ze per definitie niet.

Je kunt er ook anders naar kijken. Hoe oud is dat idee van ‘professionele journalistiek’ eigenlijk? In Nederland waren kranten tot in de jaren zestig van de vorige eeuw vooral de spreekbuis van de eigen zuil. Hoezo objectief en onafhankelijk? De decennia daarna was de journalistiek voor een groot deel gepolitiseerd. Vooral de berichtgeving van ‘progressieve’ dagbladen en televisieprogramma’s droop van het engagement. De genoemde code dateert pas van uit het midden van de jaren negentig. In 150 jaar moderne persgeschiedenis is dat ideaal van objectiviteit en onafhankelijkheid eigenlijk maar een zeer recente uitvinding, waarvan helemaal niet gezegd is dat die de volgende 150 jaar zal blijven bestaan. Wie weet ontpoppen ideële organisaties zich als fakkeldragers van een nieuw soort geëngageerde journalistiek.

Storm
De journalistieke aspiraties van de ngo’s staan niet op zichzelf. De huidige discussie over de toekomst van het vak gaat vooral over verdienmodellen. Wie betaalt er voor het nieuws als consumenten en adverteerders dat niet meer doen? Vooralsnog weet niemand het antwoord. Wat nu als er geen antwoord is? Wie neemt dan de rol van de journalisten over? Als de storm is uitgewoed, wie vult dan het kaalgeslagen medialandschap? Digitale utopisten hebben hun hoop gevestigd op de bloggers. Maar wie een beetje om zich heenkijkt, ziet dat het gat vooral wordt opgevuld door kapitaalkrachtigere partijen. Goede doelen, sportverenigingen, bedrijven, politieke partijen en overheden: allemaal spelen ze journalistje.

Opnieuw luidt de vraag: kan dat kwaad? En opnieuw is het politiek correcte antwoord: jazeker, dat kan kwaad. De journalistiek is de waakhond van de democratie, de controleur van de macht. Die functie kun je niet overlaten aan belanghebbenden. Maar ook hier ligt de zaak misschien wel iets gecompliceerder. Want geldt dat voor alles wat we journalistiek noemen? Hoeveel artikelen in een zaterdagkrant zijn werkelijk van groot maatschappelijk belang? En welke stukken dienen eigenlijk vooral als amusement. Want dat is ook een belangrijke functie van de journalistiek. Je leest de krant, of de nieuwe Dan Brown, je kijkt naar Nova of naar een aflevering van Mad Men. Allemaal vormen van entertainment.

Natuurlijk, we hopen allemaal op een nieuw verdienmodel voor de journalistiek, net zoals we allemaal hopen op een oplossing voor het klimaatprobleem. Maar als dat model er niet komt, dan moeten we misschien onze huidige ideeën over journalistiek herzien. Of we het nu leuk vinden of niet, een deel van het werk dat voorheen door journalisten werd gedaan, zal worden overgenomen door niet-journalistieke organisaties. In sommige gevallen is dat misschien niet eens zo erg als het lijkt. Maar er is ook een deel van de journalistiek waarvan we zullen zeggen: dit is belangrijk voor de hele maatschappij, dit mogen we niet aan de markt overlaten, daar moeten we iets anders voor verzinnen. Maar welk deel is dat precies? Als we de verandering zelf niet kunnen keren, moeten we ons gaan afvragen welk stuk van het land we laten onderlopen en waar we gaan bouwen aan nieuwe dijken.

(Dit artikel staat ook op De Nieuwe Reporter)

De belangrijkste overeenkomst: Net als Provo zal GeenStijl ten onder gaan aan repressieve tolerantie. Met de toetreding van PowNed, de omroep voortgekomen uit de populaire site, tot het publieke bestel verliezen de stijllozen hun bestaansrecht. De grijns waarmee minister Plasterk hen welkom heette in Hilversum sprak boekdelen; naar goed vaderlands gebruik zullen Weesie en de zijnen worden ingekapseld in de bestaande structuren. Voordat ze het door hebben, maken ze zelf deel uit van het gehate establishment. PowNed kan net zo goed meteen fuseren met BNN.

Kostuumdrama
Had Plasterk werkelijks de tijdgeest aangevoeld, dan had hij zendtijd ingeruimd voor een ander op internet geboren initiatief: NostalgieNet. Pardon, zult u zeggen. NostalgieNet? Dat is toch dat commerciële themakanaal dat het verleden enkel ziet als iets om naar terug te verlangen? De van enig historische relevantie verstoken tegenhanger van het publieke themakanaal Geschiedenis 24? Precies, om dat kanaal gaat het. En als je de cijfers van de Stichting KijkOnderzoek mag geloven, kijken er per week gemiddeld meer mensen naar NostalgieNet dan naar de zo verantwoorde publieke tegenhanger.

Logisch, want nostalgie scoort. Natuurlijk, wie het verleden niet kent, kent zichzelf niet. Om de problemen van vandaag te begrijpen, moet je kennis hebben van de geschiedenis. Daarom kijkt u naar televisieseries als De Oorlog en De Beagle en leest u dit tijdschrift. Maar zelfs de meest verantwoorde lezer van Historisch Nieuwsblad weet ook dat het verleden troost kan bieden, dat niet alles vroeger beter was, maar veel toch stiekem wel. We verlangen allemaal wel eens naar een tijdmachine. Daarom kijken we graag naar nostalgische beelden, desnoods in de vorm van een kostuumdrama. Of stemt u straks niet af op De Troon, de tv-serie over Willem I, II en III?

Jules Verne
Nostalgie doet het niet alleen goed op tv. Wie de troostrijke werking van het verleden wil ervaren, klikt eens wat rond op het web. Retro is het nieuwe hip. Of het nu gaat om kleding, muziek of speelgoed. En retro is er in alle soorten en maten. Zo richt Club Interbellum zich op de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. En denk niet dat nostalgie gespeend is van politieke idealen. Op z’n site laat de club weten ook een thuis te bieden aan ‘Nostalgisten en Neo Traditionalisten’, lieden die vinden ‘dat we als samenleving soms een stapje terug moeten doen om vooruitgang te boeken.’ De omgekeerde wet van de remmende voorsprong.

Maar het kan altijd beter. Übernostalgie vind je in de Steampunk, een on- en offline welig tierende subcultuur die het opgewonden vooruitgangsdenken van de negentiende eeuw combineert met de liefde voor hedendaagse techniek. Denk aan Jules Verne in cyberspace. Fanatieke steampunkers nemen hun nostalgische verlangens serieus, kleden zich als Victoriaanse wetenschappers en omringen zich met zelfgemaakte fantasieapparaten. Die zijn zo kunstig gemaakt dat ze zelfs tentoon worden gesteld in het prestigieuze Museum of the History of Science in Oxford.

Wie op Flickr zoekt naar foto’s kan niet anders dan onder de indruk raken van deze creatieve subcultuur. Het verschil met de Provo’s en reaguurders is evident: Steampunkers hebben geen grote mond en geen pretenties. Maar wel stijl.